Antakya (Antiokheia ad Orontes), M.Ö. 300 yılında Büyük İskender’in generali I. Seleukos Nikator tarafından Asi (Orontes) Nehri kıyısında kuruldu. Antik dünyanın 3 büyük kentinden biri (İskenderiye ve Roma ile birlikte), 24 imparatorun başkenti, Hristiyanlığın ilk yayıldığı şehir, İpek Yolu’nun batı kapısı, Selçuklu, Memlûk, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde sürekli stratejik öneme sahip oldu. Bu rehber, Antakya’nın 2.300 yıllık öyküsünü dönemler halinde özetler.
Kuruluş ve Hellenistik Dönem
İskender’in ölümünden sonra topraklarını paylaşan generallerden Seleukos, doğu hâkimiyetinin merkezi olarak Antiokheia ad Orontes‘i kurdu. Şehir babası Antiokhos’un adıyla anılıyordu. Hipodam tarzında dik açılı plan, Asi nehrini takip eden caddeler, agora, tiyatro ve antik dünyanın ilk planlı sokak aydınlatması bu dönemin mirası.
Hellenistik dönem boyunca Antakya, Doğu Akdeniz’in entelektüel merkezi haline geldi. Bilim, sanat, felsefe akımları İskenderiye ile rekabet halindeydi.
Roma Dönemi
M.Ö. 64’te Pompey tarafından Roma’ya bağlandı. Antakya kısa sürede Roma’nın doğudaki başkenti oldu. İmparator Augustus, Tiberius ve Trajan döneminde nüfus 500.000’i aştı; bu rakam Roma ve İskenderiye’den sonra dünyanın 3. büyük şehri yapıyordu.
Mozaik Çağı
Roma döneminde Antakya, Akdeniz mozaik sanatının zirve noktası oldu. Hatay Arkeoloji Müzesi’ndeki Megalopsychia, Yakto ve Daphne mozaikleri bu dönemden günümüze ulaşan başyapıtlardır.
Hristiyanlığın Doğuşu
Aziz Petrus ve Aziz Pavlus burada vaaz verdi; ilk kez “Hristiyan” adı Antakya’da kullanıldı (Resullerin İşleri 11:26). Senpiyer Kilisesi, dünyanın ilk kiliselerinden biri olarak kabul edilir. Antakya, Roma–Yahudi savaşları sonrası Hristiyanlığın merkezi haline geldi.
Bizans Dönemi
Roma’nın doğu ve batı olarak ikiye ayrılmasıyla Antakya, Bizans’ın doğu cephesindeki en önemli şehri oldu. M.S. 526 ve 528’deki büyük depremler şehri yıktı; İmparator Justinianus yeniden inşa ettirdi. 540’ta Sasani saldırıları, 638’de Müslüman fethi (kısa süreli), 969’da Bizans yeniden ele geçirdi.
Bu dönemde Antakya Patrikliği — günümüz Ortodoks Hristiyanlığının dört eski patrikliğinden biri — kuruldu.
Haçlılar Antakyası
1098’de I. Haçlı Seferi sonunda Bohemond komutasındaki Haçlılar Antakya’yı ele geçirdi. Antakya Prensliği 1098–1268 arası 170 yıl bir Hıristiyan devleti olarak yaşadı. Bu dönemden Bakras (Belen) Kalesi günümüze ulaşmış önemli bir savunma yapısıdır.
Memlûk ve Osmanlı Dönemi
1268’de Memlûk Sultanı Baybars Antakya’yı aldı; şehir tahrip edildi ve nüfusu büyük ölçüde azaldı. 1516’da Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferiyle Osmanlı’ya katıldı. Osmanlı döneminde Halep eyaletine bağlı bir sancak merkezi olarak yönetildi.
Bu dönemden günümüze Uzun Çarşı’nın günlük dokusu, hanlar, hamamlar (özellikle Sokollu Mehmet Paşa hamamları) ulaşmıştır.
Hatay Devleti ve Türkiye’ye Katılım
I. Dünya Savaşı sonrası Antakya ve İskenderun, Fransız mandasındaki Suriye’ye dahil edildi. Mustafa Kemal Atatürk’ün diplomatik girişimleri ve halkın iradesiyle:
- 1936: Hatay sorunu Türkiye–Fransa arasındaki gündemin başına oturdu.
- 2 Eylül 1938: Bağımsız Hatay Cumhuriyeti ilan edildi (Tayfur Sökmen cumhurbaşkanı).
- 29 Haziran 1939: Hatay Meclisi’nin oybirliği ile aldığı kararla Hatay Türkiye’ye katıldı.
Atatürk’ün son dönem hayalı olan Hatay’ın anavatana katılması, vefatından kısa süre sonra gerçekleşti.
Cumhuriyet Dönemi ve Modern Antakya
Türkiye’ye katıldıktan sonra Antakya il merkezi olarak hızla modernleşti. 20. yüzyıl boyunca tarım, sanayi ve sınır ticareti gelişti. Hatay Arkeoloji Müzesi 1948’de açıldı. 2017’de UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı’na “Gastronomi” alanında dahil oldu.
2023 Depremi ve Yeniden Yapılanma
6 Şubat 2023 depremlerinde Antakya merkez ve Defne ilçesi en ağır hasar alan bölge oldu. Tarihi Habib-i Neccar Camii, Uzun Çarşı, Antakya Patrikhanesi ve birçok 19. yüzyıl yapısı zarar gördü. UNESCO koordinasyonunda eski Antakya kentsel SİT alanı için özgün dokuyu koruyan yeniden inşa planı yürürlüktedir. Detaylı süreç için Hatay Deprem Rehberi sayfamıza bakınız.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu rehber Hatay Haberi tarih editörlüğü tarafından hazırlanmıştır. Tarihi belge önerileriniz veya düzeltme talebiniz için: duzeltme@hatayhaberi.com